Muzea i galerie
W stosunku do swej powierzchni Zakopane ma dużą liczbą obiektów muzealnych i galerii. Wiąże się to z popularnością tego miasta wśród ludzi sztuki i faktem zamieszkiwania tu przez wiele osobistości ze świata kultury.
MUZEUM TATRZAŃSKIE im. dr Tytusa Chałubińskiego (ul. Krupówki 10). Jest najstarszym muzeum w Zakopanem i jednym z najstarszych w Polsce. W 1888 r. warszawski przemysłowiec Adolf Scholtze z gronem przyjaciół T.Chałubińskiego utworzyli Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego i już w tym samym roku otwarto pierwszą ekspozycję. Było to pierwsze na ziemiach polskich muzeum regionalne. Jego celem było gromadzenie przedmiotów naukowych, artystycznych, wytworów przemysłu miejscowego i okazów przyrody, związanych Tatrami i ich okolicą, a także literatury o tej tematyce. Muzeum początkowo mieściło się kątem w góralskim domu przy Krupówkach, potem w specjalnie na ten cel wystawionym, drewnianym budynku na gruncie Chałubińskiego. W 1913 r. zakupiono parcelę przy Krupówkach i rozpoczęto budowę murowanego gmachu. Latem 1922 r. nowy gmach, wybudowany wg projektu Stanisława Witkiewicza i Franciszka Mączyńskiego został udostępniony publiczności. Kustoszem działu etnograficznego i kierownikiem, a następnie dyrektorem został Juliusz Zborowski, który pełnił tę funkcję do śmierci w 1965 r. Muzeum było własnością Towarzystwa Muze-um Tatrzańskiego im., dr T.Chałubińskiego. W 1950 r. zostało i upaństwowione.
Dwupiętrowy budynek mieści dwie duże sale ekspozycyjne, magazyny, bibliotekę i administrację. Stała ekspozycja na parte-i rze prezentuje zbiory etnograficzne. Na piętrze pokazywane są| zbiory przyrodnicze, geologiczne i przemysłowe (górnictwo n hutnictwo). W holu na piętrze prezentowane są wystawy zmienne, przeważnie o tematyce historycznej lub artystycznej. Eksponowana jest, z braku miejsca, tylko niewielka część zbiorów. Wj magazynach pozostają m.in. cenna kolekcja ornitologiczna Antoniego Kocyana, kilkadziesiąt portretów Witkacego, karykatury Kazimierza Sichulskiego, zbiory sztuki ludowej i profesjonalnej. Jest tam największa biblioteka specjalistyczna, zawierająca] cenne publikacje i materiały rękopiśmienne o tematyce tatrzańskiej i podhalańskiej. Muzeum sprawuje opiekę konserwatorską i nad zabytkowymi obiektami na terenie całego Podhala, ma też kito oddziałów w Zakopanem i okolicy.
Obok Muzeum Tatrzańskiego mieści się Górski Ogród Botaniczny Polskiej Akademii Nauk. Ma on przeszło 2 tys. m. kw. powierzchni i prezentuje ok. 550 gatunków roślin tatrzańskich, zgromadzonych w układzie pięter roślinności, z podziałem wg podłoża (wapienne i granitowe).
MUZEUM PRZYRODNICZE Tatrzańskiego Parku Narodowego (ul. Chałubińskiego 42). Otwarte w 1984 r. w budynku dyrekcji TPN, wchodzi w skład Pracowni Naukowo-Badawczej Parku. Zajmuje się gromadzeniem, konserwacją, naukowym opracowywaniem oraz udostępnianiem zbiorów przyrodniczych z terenu TPN i dokumentowaniem działalności człowieka na tym obszarze. Popularyzuje wartości przyrodnicze TPN i sprawy jego ochrony. Autorem koncepcji i projektu ekspozycji jest artysta plastyk doc. dr hab. Jerzy Świecimski, a scenariusze poszczególnych działów opracowali wybitni specjaliści. Pierwszym kustoszem był Przemysław Gembarzewski. Poza ekspozycją stałą w Muzeum organizowane są wystawy czasowe.
MUZEUM JANA KASPROWICZA na Harendzie. Założone w 1950 r. z inicjatywy Marii Kasprowiczowej w trzech frontowych pokojach domu, zajmowanego w ostatnich latach życia przez wybitnego polskiego pisarza. Wystrój wnętrza pozostawiono mniej więcej taki, jak za życia Kasprowicza. Publiczność ma okazję oglądać dzieła sztuki, najczęściej autorstwa przyjaciół poety, sprzęty domowe, meble. Biblioteka Kasprowicza, przechowywana w muzeum liczy kilkaset woluminów.
Pierwszym kustoszem była Maria Kasprowiczowa, a po jej śmierci w 1968 r. funkcję tęsprawowała jej siostra-Anna Bunin. Od 1964 muzeum jest siedzibą założonego przez M.Kasprowi-czową Stowarzyszenia Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza, które sprawuje opiekę nad placówką.
Obok muzeum znajduje się projektowane przez Karola Stry-jeńskiego mauzoleum, gdzie spoczywają prochy Kasprowicza i jego żony.
Muzeum utrzymuje żywe kontakty ze szkołami w całej Polsce, noszącymi imię Kasprowicza, organizuje też spotkania literackie p.n. „Wieczory na Harendzie".
MUZEUM KAROLA SZYMANOWSKIEGO „ATMA" (ul. Kasprusie 19). Otwarte w 1976 r. jako oddział Muzeum Narodowego w Krakowie w efekcie starań, zainicjowanych w 1976 r. przez Zdzisława Sierpińskiego z „Życia Warszawy", a prowadzonych przede wszystkim przez społeczny Komitet Akcji „Atma", kierowany przez red. Jerzego Waldorffa. On to głównie
prowadził akcję zbiorki składek społecznych na rzecz wykupu willi z rąk prywatnych, co doprowadziło do stworzenia pierwszego muzeum biograficznego Szymanowskiego. Pomysł zorganizowania takiego muzeum wysunął w 1937 r. uczeń Szymanowskiego - Michał Kondracki.
Muzeum mieści się na parterze willi i przedstawia podstawowe informacje (na fotografiach i planszach) o życiu i twórczości kompozytora, ukazuje jego związki z Zakopanem i folklorem Podhala, prezentuje zachowane po nim pamiątki, zawiera także zrekonstruowaną pracownię Szymanowskiego.
Poza informowaniem, działalność placówki zmierza do popularyzowania twórczości Szymanowskiego, m.in. poprzez audycje muzyczne dla zwiedzających, sprzedaż płyt, nut i książek o tematyce muzycznej i zakopiańskiej. Codziennie w południe odbywa się koncert muzyki z płyt kompaktowych. Muzeum przyczyniło się także do ożywienia ruchu muzycznego w Zakopanem, inicjując powstanie Towarzystwa Muzycznego im. K.Szymanowskiego, tworząc cykl comiesięcznych koncertów kameralnych „Wieczory w Atmie" i współuczestnicząc w organizowaniu dorocznych Dni Muzyki K.Szymanowskiego. Pierwszym kustoszem muzeum był Maciej Pinkwart.
MUZEUM KORNELA MAKUSZYŃSKIEGO w willi „Opolanka" (ul. Tetmajera 15). Oddział Muzeum Tatrzańskiego. Utworzone w 1966 r. na piętrze willi „Opolanka", w której ostatnie lata życia spędził Makuszyński - pisarz i publicysta, znany autor wielu książek, przede wszystkim dla dzieci i młodzieży. Rok wcześniej wdowa po pisarzu przekazała społeczeństwu zbiór pamiątek po mężu.
Muzeum zajmuje kilka pokoi i prezentuje liczne zbiory sztuki z kolekcji Makuszyńskiego, zabytkowe meble, pamiątki osobiste pisarzu i jego rodzinie, fotografie i dokumenty. Księgozbiór obejmuje polskie i zagraniczne wydania utworów Makuszyńskie-o piśmiennictwo na temat jego twórczości, wycinki z czasopism i zbiór rękopisów. Pierwszym kustoszem była do 1972 r. Janina Gluzińska-Makuszyńska.
MUZEUM STYLU ZAKOPIAŃSKIEGO im. Stanisława Witkiewicza w willi „Koliba" (ul. Kościeliska 18). Otwarte 4 grudnia 1993 roku jako oddział Muzeum Tatrzańskiego po kilkunastu latach starań i trwającym kilka lat remoncie konserwatorskim. Prezentuje kolekcję etnograficzną ze zbiorów Zygmunta Gnatowskiego, wg koncepcji wystawienniczej Władysława Hasiora, meble i dzieła sztuki zdobniczej w stylu zakopiańskim, projekty willi, wykonane przez Stanisława Witkiewicza, a także jego obrazy. Jedna z części tymczasowo przeznaczona została na prezentację prac Stanisława Ignacego Witkiewicza - Witkacego.
DOM RODZINNY BRONISŁAWA CZECHA (Pl.Niepod-ległości 4). Mieszkał tu jeden z najwybitniejszych polskich narciarzy i taterników, zamordowany przez Niemców w Oświęcimiu. Od 1983 r. mieści się tu oddział Muzeum Tatrzańskiego, utworzony z inicjatywy sióstr Bronisława i prowadzony przez jego rodzinę. Na parterze zgromadzono pamiątki osobiste, sprzęt taterniski i narciarski Bronisława Czecha, zdjęcia, dokumenty, trofea sportowe i pamiątki z okresu pobytu w Oświęcimiu. Tutaj także zebrano sporą kolekcję pamiątek i wycinków prasowych dotyczących narciarskiego Memoriału im. Czecha i Marusarzówny.
PUSTELNIA ŚWIĘTEGO BRATA ALBERTA (Kalatówki). W północnej części ogrodu sióstr albertynek na Kalatówkach w 1901 r. został wybudowany niewielki domek, w którym zatrzymywał się założyciel zakonu Braci Posługujących Ubogim - Adam Chmielowski, dawny malarz i żołnierz antyrosyjskie Powstania Styczniowego, dziś znany jako święty Brat Alberl Skromy domek, składający się z dwóch małych izb i poddasz! dziś w parterowej części zawiera małe muzeum Brata Alberta pierwszym pomieszczeniu-ciasna cela, w której Brat Albert mi sypialnię - ukazująca pokój tak, jak wyglądał za życia świętego, W drugim pomieszczeniu - ekspozycja życiorysowa, kilka obra zów, ukazujących twórczość Adama Chmielowskiego, informacje, dokumenty.
GALERIA SZTUKI im. Włodzimierza i Jerzego Kulczy. kich (Koziniec 9). Klasycy styczny pałacyk, wybudowany w latach międzywojennych podobno wg projektu Stanisława Noaki wskiego, po II wojnie użytkowany jako rządowy dom wypoczyrt kowy, od 1981 r. należy do Muzeum Tatrzańskiego. Mieści się tj galeria sztuki, prezentująca przede wszystkim kolekcję kobierj ców wschodnich, ofiarowanych Muzeum przez Annę Piotroj wicz-Kulczycką, a pochodzących ze zbiorów jej męża i teści W czasie, gdy ze względów konserwatorskich kolekcja kobie: ców nie jest wystawiana publicznie, Muzeum Tatrzańskie prezer tuje tu malarstwo Marka Żuławskiego lub inne dzieła sztuk zgromadzone w swoich magazynach. Odbywają się tu także sesj naukowe Muzeum Tatrzańskiego oraz koncerty kameralne
GALERIA WŁADYSŁAWA HASIORA (ul. Jagiellońsk 16). Ulokowana w dawnej leżakowni Sanatorium „Warszawian ka", adaptowana wg projektu arch. Zenona Remi na galerię
pracownię i mieszkanie jednego z najwybitniejszych europejskie artystów - Władysława Hasiora. W galerii, na dwóch poziomacl ekspozycji, zaprezentowane są słynne sztandary Hasiora, jeg( obrazy, rzeźby i kompozycje plastyczne. Do swej galerii mistfi Hasior zaprasza także innych artystów, urządzając im wystawy czasowe. Odbywają się tu także prelekcje o sztuce, prowadzone czaez basiora, spotkania z młodzieżą, a także koncerty - muzyki klasycznej i awangardowej.
GALERIE PRYWATNE. Kilkoro zakopiańskich artystów lastyków otworzyło w swych domach czynne stale galerie sztuki Najstarsza jest Galeria Antoniego Rząsy (ul.Bogdańskiego 16 &\ otwarta jeszcze za życia artysty, w 1976 r. Obecnie, po jego s'mierci, prowadzi ją jego syn, Marcin Rząsa, także rzeźbiarz. Galerię prywatną, otwartą dla publiczności, ma od 1987 r. Henryk Burzec (ul. Piaseckiego 14) oraz Grzegorz Pecuch (w prywatnym mieszkaniu na osiedlu Łukaszówki). W 1988 r. została otwarta galeria malarstwa Rudolfa Krzyżaka (ul.Krupówki 35). Po kilku latach przerwy w 1993 r. otwarto dla publiczności galerię nieżyjącego już Tadeusza Brzozowskiego (Al. 3 Maja 5). Ciekawą galerię ogrodową, czynną tylko w dni pogodne otworzyli w 1988 r. Maria i Jerzy Gruszczyńscy (Skibówki 26). Sezonowy charakter ma galeria prac malarza Władysława Jarockiego, zięcia Jana Kasprowicza, czynna latem przy Muzeum na Harendzie. Komercyj ny charakter maj ą galerie przy Krupówkach, prowadzone przez marszandów: Galeria „Yam", galeria firmy „Kobe", czy galeria uliczna pod „Orbisem". W większych hotelach i niektórych kawiarniach także prowadzona jest sprzedaż dzieł sztuki.